Ik doe niet wat ik wil doen
Waarom we vaak niet doen wat we wíllen doen en wel doen wat we niet willen doen
We kennen het allemaal: je neemt je voor om gezonder te eten, vaker te bewegen, of eindelijk dat lastige gesprek te voeren. Maar voor je het weet, doe je precies het tegenovergestelde. Je grijpt naar die zak chips, slaat het sporten over of blijft zwijgen. Hoe kan dat?
Twee krachten in ons brein spelen hierbij een hoofdrol:
- Cognitieve dissonantie Wanneer ons gedrag niet past bij ons beeld van onszelf of onze overtuigingen, ontstaat er spanning. Die spanning wil ons brein zo snel mogelijk oplossen. Dat doet het niet per se door ons gedrag te veranderen, maar vaak door de situatie voor onszelf “mooi te praten”. Leon Festinger beschreef dit mechanisme al in 1957 en toonde aan hoe krachtig deze innerlijke drang naar consistentie werkelijk is.
- Het beschermende brein Ons brein is gebouwd om ons te beschermen. Veranderen van gedrag, overtuigingen en zelfbeeld voelt voor ons brein bedreigend, dus kiest het brein liever voor de weg van de minste weerstand: het bekende, veilige pad. Ook als dat pad eigenlijk helemaal niet is wat we willen. fMRI-onderzoeken hebben aangetoond dat onze hersenen binnen milliseconden dreigingen detecteren en beschermingsmechanismen activeren, vaak nog voordat we ons er bewust van zijn.
Dit mechanisme speelt niet alleen bij praktische doelen, maar ook bij diepere verlangens. Misschien wil je liefdevoller of vergevingsgezinder zijn. Misschien wil je rijker leven, empathischer worden, of eindelijk van je vliegangst af. Ook dan springt de begrenzer in je brein aan.
De snelheidsbegrenzer in ons hoofd
Onlangs leek mijn auto stuk. Telkens als ik wat meer gas gaf, begon hij te haperen. Meteen dacht ik aan dure herstellingen of zelfs de aanschaf van een nieuwe wagen. Maar wat bleek? Mijn partner had de snelheidsbegrenzer aangezet op max 120 km/u en dat had ik niet opgemerkt. De auto was helemaal niet kapot, hij deed precies wat hem was opgedragen: begrenzen.
Zo werkt ons brein ook. Zodra we proberen harder te gaan – liefdevoller, moediger, vrijer, rijker – trapt de ingebouwde begrenzer op de rem. Niet omdat we niet kúnnen, maar omdat ons systeem denkt dat het veiliger is om te blijven waar we zijn.
Waarom die begrenzer er überhaupt staat
Het is belangrijk te begrijpen dat deze interne begrenzer niet ons vijand is. Integendeel: hij ontstond uit pure bescherming en liefde. Als kind leerde je misschien dat je niet te veel mocht opvallen om geen ruzie te krijgen. Of dat je nederig moest blijven om aardig gevonden te worden. Misschien ontdekte je dat dromen pijn kunnen doen als ze niet uitkomen, dus was het veiliger om ze klein te houden.
Prescott Lecky, een pionier in de persoonlijkheidspsychologie, toonde al in de jaren 1940 aan dat mensen een sterke drang hebben om consistent te blijven met hun zelfbeeld. Zijn zelfconsistentietheorie verklaart waarom we vaak gedrag vertonen dat past bij wie we denken dat we zijn, zelfs als dat gedrag ons eigenlijk niet gelukkig maakt. De begrenzer in ons hoofd is dus ontstaan om ons te beschermen tegen pijn, afwijzing of teleurstelling.
Maar wat ooit nuttig was, kan nu beperkend zijn.
Hoe je de begrenzer kunt beïnvloeden
De sleutel ligt in duidelijk communiceren met je brein. Je brein wil weten:
- Wat wil je écht? En vooral: waarom wil je dit?
- Wat wil je niet meer? En vooral: waarom niet?
Wanneer je deze boodschappen helder en met overtuiging aan jezelf doorgeeft, verschuift de focus van bescherming naar groei. Het gaat erom je interne begrenzer te bedanken voor zijn jarenlange bescherming, en hem vervolgens vriendelijk maar beslist te laten weten dat je een nieuwe richting kiest. Hierdoor gaat je brein ipv tegenwerken, meewerken aan wat jij ‘bewust’ wil.
In een alphastaat – een ontspannen bewustzijnstoestand waarin je ontvankelijker bent voor verandering – gaat dit nog gemakkelijker. Je brein staat dan meer open voor nieuwe overtuigingen en beelden, en je kunt als het ware de begrenzer vriendelijk maar beslist afstellen op jouw nieuwe richting.
Ook technieken zoals EFT (Emotional Freedom Technique) kunnen helpen om de begrenzer zachter te zetten. Bij EFT tap je met je vingertoppen op specifieke acupressuurpunten terwijl je je angsten, zorgen of beperkende overtuigingen erkent. Onderzoek toont aan dat dit tappen kalmerende signalen naar de hersenen stuurt, waardoor cortisol (het stresshormoon) daalt – precies wat nodig is om de beschermende mechanismen in je brein te ontspannen. Studies hebben aangetoond dat EFT effectief kan zijn bij het verminderen van angst, fobieën en andere emotionele blokkades die vaak ten grondslag liggen aan onze interne begrenzers.
Bronnen en wetenschappelijke onderbouwing
Prescott Lecky (1892-1941) Self-Consistency: A Theory of Personality (1945) – Grondlegger van de zelfconsistentietheorie die verklaart waarom mensen gedrag vertonen dat past bij hun zelfbeeld, ook als dat gedrag hen niet gelukkig maakt.
Leon Festinger (1919-1989) A Theory of Cognitive Dissonance (1957) – Beschreef hoe spanning ontstaat wanneer gedrag niet overeenkomt met overtuigingen, en hoe het brein deze spanning probeert op te lossen.
fMRI-onderzoeken naar cognitieve conflicten:
- Sharot, De Martino & Dolan (2010) – Neural correlates of cognitive dissonance and choice-induced preference change, PNAS. Toonde aan dat cognitieve dissonantie activiteit veroorzaakt in de anterior cingulate cortex en insula, hersengebieden geassocieerd met conflictdetectie en emotionele verwerking.
- Qin et al. (2011) – Neural mechanisms of dissonance, NeuroImage. Bewees dat het brein reageert op innerlijke conflicten alsof er een externe bedreiging aanwezig is, met activatie van dezelfde hersennetwerken die actief worden bij levensbedreigende situaties.
- De Vries, Byrne & Kehoe (2015) – Cognitive dissonance induction in everyday life, Social Neuroscience. Liet zien dat cognitieve dissonantie in het dagelijks leven leidt tot verhoogde activiteit in de anterior cingulate cortex, anterior insula en inferieure frontale gyrus – hersengebieden die betrokken zijn bij stressreacties en conflictverwerking.