Over cognitieve dissonantie, zelfbeeld en de angst om ongelijk te hebben over onszelf.
In mijn boek Hoe bedoel je? beschrijf ik hoe innerlijk conflict ontstaat wanneer twee overtuigingen met elkaar botsen. Die botsing veroorzaakt spanning. En omdat we die spanning liever niet voelen, proberen we haar op te lossen. We passen onze gedachten aan, zoeken verklaringen, wijzen oorzaken aan of proberen ons gelijk te bewijzen.
Dat mechanisme kennen we allemaal. Maar er is een vorm van cognitieve dissonantie die veel dieper gaat dan een meningsverschil of een tegenstrijdigheid in onze dagelijkse gedachten. Ze raakt aan de manier waarop we onszelf zien.
Wat als je overtuiging over jezelf niet klopt?
We hebben allemaal een beeld van onszelf opgebouwd. Een beeld dat ons vertelt wie we zijn, wat we waard zijn en hoe anderen ons zouden moeten behandelen. Dat zelfbeeld ontstaat niet zomaar. Het wordt gevormd door onze opvoeding, ervaringen, verwachtingen en de reacties van mensen die belangrijk voor ons waren.
Gaandeweg zijn we bepaalde conclusies over onszelf als feiten gaan beschouwen. We zijn bijvoorbeeld gaan geloven dat we pas waardevol zijn als we aan bepaalde verwachtingen voldoen, dat we afwijzing moeten voorkomen of dat we ons voortdurend moeten bewijzen.
Maar wat als die overtuigingen niet vertellen wie we werkelijk zijn?
Wat als we onszelf zijn gaan beoordelen aan de hand van voorwaarden die we ooit hebben overgenomen, maar die helemaal niet bepalen wat onze werkelijke waarde is?
Dan ontstaat er een bijzonder diep innerlijk conflict. Er is een verschil tussen wat we van nature over onze waarde zouden mogen weten en wat we over onszelf zijn gaan geloven.
En dat verschil laat zich voelen.
Waarom we liever ons gelijk behouden dan onze overtuiging onderzoeken
Wanneer een overtuiging over onszelf wordt bedreigd, reageren we vaak alsof ons bestaan zelf op het spel staat. We verdedigen ons, verklaren ons gedrag, zoeken bevestiging en proberen anderen ervan te overtuigen dat ons beeld van de werkelijkheid klopt.
Dat doen we niet noodzakelijk bewust. Vaak voelen we alleen de spanning die ontstaat wanneer iemand iets zegt of doet wat niet past bij het beeld dat we van onszelf willen behouden.
Zelfs een goedbedoelde opmerking kan dan ongemakkelijk aanvoelen. Een compliment kan moeilijk te aanvaarden zijn. Kritiek kan buitenproportioneel hard binnenkomen. En soms ervaren we een merkwaardige spanning in het gezelschap van iemand die helemaal niets verkeerd doet.
Wat gebeurt hier eigenlijk?
Misschien is de ander helemaal niet het probleem. Misschien raakt het contact aan een overtuiging over onszelf die we liever niet ter discussie stellen.
De onuitgesproken verplichting die we anderen opleggen
Er zit nog een interessant aspect aan dit mechanisme.
Zonder dat we het beseffen, verwachten we soms van anderen dat ze rekening houden met ons zelfbeeld. Ze moeten ons zien zoals wij onszelf willen zien. Ze mogen ons niet confronteren met twijfels die we liever vermijden. Ze moeten onze verklaringen begrijpen en onze gevoeligheden ontzien.
We spreken die verplichting meestal niet uit. Toch kan ze in een gesprek voelbaar worden.
De ander merkt misschien dat bepaalde onderwerpen beter vermeden kunnen worden, dat er voorzichtig gereageerd moet worden of dat een afwijkende mening onmiddellijk spanning oproept.
Zo wordt menselijk contact ongemerkt een onderhandeling over ons zelfbeeld.
We willen graag verbinding, maar tegelijkertijd stellen we voorwaarden aan wat de ander mag zien, zeggen en denken. We verlangen naar aanvaarding, maar zijn zelf niet altijd bereid om onze overtuigingen over onszelf te onderzoeken.
Dat is een vermoeiende manier van leven. Niet alleen voor onszelf, maar ook voor de mensen met wie we omgaan.
De diepste vorm van cognitieve dissonantie
Misschien is onze grootste innerlijke tegenstrijdigheid wel dat we onszelf voortdurend proberen te beschermen tegen de mogelijkheid dat we ons vergissen over wie we zijn.
We hebben geleerd onszelf te beoordelen, te vergelijken en aan voorwaarden te onderwerpen. Vervolgens proberen we de spanning die dat veroorzaakt op te lossen door onze overtuigingen te verdedigen.
Maar daarmee bestrijden we niet de oorzaak van het conflict. We houden het juist in stand.
De werkelijke omslag begint wanneer we niet langer automatisch aannemen dat onze gedachten over onszelf waar zijn.
Dat vraagt iets bijzonders: de bereidheid om ongelijk te hebben.
Niet om onszelf opnieuw te veroordelen. Niet om een beter zelfbeeld te construeren. Maar om serieus te onderzoeken of de overtuigingen waarmee we onszelf beoordelen wel terecht zijn.
Je hoeft jezelf niet te verbeteren om jezelf te aanvaarden
Wat als je niet hoeft te voldoen aan een ideaalbeeld om jezelf te mogen aanvaarden?
Wat als je waarde niet afhankelijk is van je prestaties, je gedrag, je verleden of de goedkeuring van anderen?
Dan hoeft een afwijkende mening niet langer een bedreiging te zijn. Dan hoeft een compliment niet meer te worden weggewuifd en hoeft kritiek niet automatisch te worden ervaren als een aanval op wie je bent.
Je hoeft anderen niet langer te verplichten jouw zelfbeeld te bevestigen.
Dat betekent niet dat je nooit meer geraakt wordt, dat je geen grenzen meer hebt of dat omstandigheden je onverschillig laten. Het betekent wel dat je steeds minder afhankelijk wordt van de bevestiging van een beeld dat je ooit over jezelf hebt gevormd.
Misschien is totale zelfaanvaarding niet het resultaat van een beter zelfbeeld, maar van de bereidheid om niet langer alles te geloven wat je over jezelf bent gaan denken.
Dat is voor mij de essentie van de zachte revolutie: niet nog harder werken aan jezelf, maar stoppen met jezelf af te wijzen.
En misschien begint innerlijke vrede precies daar.