Er zijn fouten gemaakt maar niet door mij
Waarom we onszelf rechtvaardigen, ook als we ongelijk hebben
Het lijkt wel alsof er tegenwoordig twee soorten mensen zijn. Aan de ene kant heb je de onverstoorbaren: mensen die geloven dat er niets mis is met zichzelf. En klaar. Ze stralen onaantastbaarheid uit, alsof zelftwijfel een teken van zwakte is. Aan de andere kant zijn er de reflectieven: mensen die met een zachte stem delen dat ze “geleerd hebben dat ze niet goed genoeg zijn, terwijl ze dat eigenlijk wel zijn”. Ze klinken kwetsbaar, maar hun boodschap is in wezen hetzelfde: met mij is alles in orde.
Wat opvalt, is dat beide groepen bevrijd zijn van twijfel als werkwoord. De reflectieven hebben het vocabulaire van therapie en persoonlijke groei en verlichting overgenomen. Hun verhaal over zichzelf fungeert vaak als een soort immuunsysteem tegen zelfmisleiding.
Dit doet me denken aan het boek Mistakes Were Made (But Not by Me) van psychologen Carol Tavris en Elliot Aronson. Daarin wordt duidelijk uitgelegd hoe mensen zichzelf rechtvaardigen, zelfs (of juist) wanneer ze ongelijk hebben. We herschrijven onze eigen geschiedenis totdat deze weer in lijn is met ons zelfbeeld.
De onverstoorbare lost de spanning op door denkfouten simpelweg te negeren: als er niets mis is met mij, ligt het probleem vanzelf buiten mij. De reflectieve benadert het eleganter. Hij of zij erkent de fout, maar verpakt die in een verhaal van persoonlijke groei. “Vroeger was ik te streng voor mezelf, maar nu weet ik beter.” Deze bekentenis voelt als een morele overwinning.
Tavris en Aronson noemen dit cognitieve dissonantie: de ongemakkelijke botsing tussen ons gedrag en het beeld dat we van onszelf willen behouden. We kunnen het moeilijk verdragen om zowel slim als fout te zijn, zowel aardig als oneerlijk, of zowel bewust als bevooroordeeld. Daarom maken we keuzes. We passen de werkelijkheid aan totdat deze weer prettig aanvoelt.
Misschien is er nog een derde optie. De mens die af en toe fouten maakt, dat erkent, en er niet meteen een levensles van maakt. Geen grote verantwoording, geen spirituele groei, geen hashtag over zelfliefde. Gewoon even ongemakkelijk zwijgen, misschien een sorry, en dan weer verder. Iemand die soms confronterende conclusies over zichzelf trekt en daar niet direct een verhaal van genezing omheen bouwt.
Misschien is dat de zeldzaamste houding van allemaal: niet altijd gelijk krijgen, niet altijd genezen, maar gewoon mens zijn, inclusief het ongemak dat daarbij hoort.