Vanaf kindsbeen af worden we geconditioneerd om “goed en braaf” te zijn. Maar wat “goed en braaf” precies inhoudt, is nooit objectief – het is een bouwsel waarvan de verschillende bouwstenen zijn aangedragen door onze families, gemeenschappen en culturen. Ons brein, met als primaire opdracht ons veilig te houden, wordt heel secuur afgesteld op de grenzen van aanvaardbaar gedrag zoals die zijn vastgelegd door onze opvoeders. En hierin schuilt een diepgaande paradox: lang nadat de mensen die ons hebben geconditioneerd uit ons leven verdwenen zijn, zelfs nadat ze gestorven zijn, slaat ons brein nog altijd alarm zodra we te dicht in de buurt komen van wat ooit als “stout” of “slecht” werd bestempeld.
Ons brein functioneert met enkele fundamentele beperkingen die onze ervaring van angst en vrijheid diepgaand beïnvloeden. De eerste is dat onze neurale architectuur geen betrouwbaar onderscheid kan maken tussen werkelijkheid en verbeelding. Wanneer we ons nog maar inbeelden dat we onze conditionering overtreden, wordt de amygdala al actief, dit systeem in ons brein dat dreigingen ontwaart, reageert bijna even sterk als wanneer we het verboden gedrag daadwerkelijk zouden stellen. De tweede beperking is minstens even belangrijk: ons brein verwerkt verleden en toekomst met dezelfde emotionele lading als het huidige moment. Denk terug aan een moment waarop je de regels overtrad, of denk vooruit naar een daad van verzet die je overweegt. In beide gevallen voel je waarschijnlijk die vertrouwde samentrekking van angst, als waarschuwing dat je gevaarlijk terrein betreedt.
Het onvermogen van het brein om onderscheid te maken
Dit zouden we “onnodige angsten” kunnen noemen. Automatische reacties op bedreigingen die niet langer bestaan, op straffen die nooit zullen komen, op afkeuring van mensen die al lang niet meer leven. Toch blijven ze voortbestaan als autonome reacties, diep verankerd in ons zenuwstelsel door jaren van herhaling en bekrachtiging.
De oefening is kalm blijven
De uitdaging waar we voor staan, is leren aanwezig en kalm te blijven te midden van deze automatische angstreacties. Het gaat er niet om de angst te elimineren. Dat is misschien zelfs niet mogelijk, gezien hoe diep deze patronen in onze neurale paden zijn gegrift. Het gaat erom het vermogen te ontwikkelen de angst waar te nemen zonder dat ze ons stuurt, het alarm te voelen zonder dat ze onze daden dicteert.
Wanneer we hierin falen, wanneer we niet gegrond kunnen blijven in het aangezicht van door conditionering opgewekte angst, lopen we het risico op wat neurowetenschappers een “amygdala-kaping” noemen: een toestand waarin onze dreigingsreactie volledig de overhand neemt en onze rationele, reflectieve vermogens omzeilt. En hier zijn we in gevaar, sociaal gezien en ook in onze relaties met anderen.
De aanval op vrijheid
Wanneer we vastzitten in een conditionering die we niet onderzocht hebben, en onze automatische angstreacties niet kunnen reguleren, gaan we ons bedreigd voelen door mensen die vrijheid belichamen: mensen die lijken te leven zonder de beperkingen die ons binden, die zich authentiek uitdrukken, die keuzes maken die wij hebben geleerd te vrezen. Zij worden spiegels die onze eigen kooi weerspiegelen, en de cognitieve dissonantie die dit oproept is ondraaglijk.
We zien deze dynamiek terug bij talloze sociale verschillen. Mensen die volgens andere regels lijken te leven, die andere waarden omarmen, die zich met een gemak en authenticiteit door de wereld bewegen die wij onszelf hebben ontzegd. Zij raken iets primairs aan in degenen die nog steeds gevangen zitten in hun conditionering. De reactie kan zich uiten als vooroordeel, vijandigheid of regelrechte agressie. We projecteren op hen precies die vrijheid die we in onszelf hebben leren vrezen. We vallen de spiegel aan in plaats van te onderzoeken wat zij ons laat zien.
Dit patroon overstijgt elke afzonderlijke culturele of religieuze scheidslijn. Het is een menselijke neiging die opduikt telkens wanneer zwaar geconditioneerde mensen geconfronteerd worden met degenen die vrijer lijken. De geconditioneerde persoon ervaart de vrije persoon niet als een uitnodiging tot bevrijding, maar als een bedreiging voor het zorgvuldig geconstrueerde veiligheidssysteem waarop zijn of haar hele identiteit rust.
De onbewuste invloed
Maar er is nog een ander gevaar, voorbij de bewuste aanval: het risico dat we onbewust door deze angsten worden beïnvloed zonder ze zelfs maar te herkennen. Onze conditionering werkt grotendeels onder de drempel van ons bewustzijn. We maken keuzes, vormen meningen, bouwen relaties op, terwijl we onzichtbaar worden gestuurd door angstreacties die we nooit hebben onderzocht. We denken misschien dat we rationeel, principieel of voorzichtig handelen, terwijl we in werkelijkheid gewoon gehoorzamen aan stemmen die al lang dood zijn.
Deze onbewuste werking van conditionering veroorzaakt een bijzondere vorm van lijden, omdat er iets in ons, iets essentieels en authentieks, ons voortdurend richting vrijheid duwt. Dit is geen aangeleerde impuls; het is onze oorspronkelijke staat, de natuurlijke menselijke drang naar zelfexpressie, autonomie en authenticiteit. Wanneer deze drang naar vrijheid botst op de muren van onze conditionering, ontstaat er een ondraaglijke spanning.
Het mechanisme van cognitieve dissonantie
Dit is cognitieve dissonantie in haar meest voelbare vorm: het gelijktijdig vasthouden van twee onverenigbare waarheden. Een deel van ons weet dat we bedoeld zijn om vrij te zijn, dat de beperkingen die we meedragen willekeurig en onnodig zijn. Een ander deel van ons is er diep van overtuigd dat veiligheid alleen ligt in gehoorzaamheid aan die beperkingen, dat vrijheid gelijkstaat aan gevaar. Het brein, niet in staat deze tegenstrijdigheid te verdragen, reageert met zijn standaardgereedschap om dreiging te beheersen: angst, woede en walging.
Angst, omdat vrijheid onbekend terrein vertegenwoordigt buiten de grenzen van onze conditionering. Woede, omdat iets of iemand het systeem lijkt te bedreigen dat ons “veilig” heeft gehouden. Walging, misschien wel de meest verraderlijke reactie, omdat we bepaalde uitingen van vrijheid hebben leren zien als moreel verwerpelijk, vies of verkeerd.
De weg vooruit
Het begrijpen van deze mechanismen bevrijdt ons niet onmiddellijk, maar het opent wel een weg. Wanneer we onze angstreacties kunnen herkennen als geconditioneerde reacties in plaats van als accurate inschattingen van gevaar, ontstaat er ruimte om te kiezen. Wanneer we onze vijandige reacties op andermans vrijheid kunnen zien als spiegels van onze eigen gevangenschap, kunnen we die energie naar binnen richten, naar het onderzoeken van onze eigen beperkingen.
Het werk bestaat erin aanwezig te leren blijven bij het ongemak van cognitieve dissonantie zonder ons er onmiddellijk tegen te verdedigen. De angst te voelen die opkomt wanneer we overwegen voorbij onze conditionering te stappen, en er bewust van te zijn in plaats van óf degenen aan te vallen die vrijheid belichamen, óf ons opnieuw onbewust aan onze conditionering te onderwerpen.
Dit is werken aan onze bevrijding: we verbreken niet plotseling onze ketenen, maar volharden geduldig in onze bereidheid om onze automatische reacties te observeren, de stemmen die nog steeds in ons hoofd echoën in vraag te stellen, en geleidelijk het gebied uit te breiden waarin we ons vrij kunnen bewegen. Het vraagt dat we een verhouding tot onze angst ontwikkelen waarin we er noch door overheerst worden, noch haar wegduwen: een waarnemend bewustzijn dat zowel onze conditionering als onze drang naar vrijheid kan verdragen en omvat, zonder in een van beide uitersten te vervallen.
De gevangenis van onze conditionering zit niet van buitenaf op slot. Wij zijn zowel gevangene als bewaker. En de sleutel lag altijd al in ons eigen bewustzijn.