In hun invloedrijke werk Mistakes Were Made (But Not by Me) (2007) brengen de sociale psychologen Carol Tavris en Elliot Aronson een ongemakkelijke maar onmisbare boodschap: mensen zijn geen rationele wezens die af en toe een fout maken, maar zelfrechtvaardigende wezens die voortdurend hun eigen fouten verdoezelen en daar zelden erg in hebben.
De centrale these van Tavris en Aronson is dat cognitieve dissonantie niet slechts een psychologisch curiosum is, maar een alomtegenwoordig mechanisme dat het menselijk gedrag in de kern stuurt. Zodra ons gedrag botst met ons zelfbeeld, bijvoorbeeld omdat we iets wreeds, doms of onethisch doen, ontstaat dat onaangename gevoel van innerlijke inconsistentie. De geest tolereert dat gevoel slecht en gaat onmiddellijk aan het werk om het te neutraliseren. Niet door het gedrag te veranderen, maar ons gedrag te rechtvaardigen, bijvoorbeeld door de schade die we aanrichtten te minimaliseren.
Wat dit boek onderscheidt van veel andere psychologiepopulaire werken, is de reikwijdte van de voorbeelden. Tavris en Aronson tonen aan dat zelfrechtvaardiging niet voorbehouden is aan zwakke of slechte mensen. Integendeel: hoe sterker iemands zelfbeeld als eerlijk, capabel of moreel hoogstaand, hoe heftiger de psychologische afweer wanneer dat zelfbeeld wordt bedreigd. Rechters die onschuldigen veroordelen, therapeuten die valse herinneringen oproepen, politici die catastrofes ontketenen: zij allemaal slagen erin hun gedrag te rechtvaardigen tegenover zichzelf.
De piramide van keuzes, een treffend beeld van Tavris en Aronson, illustreert hoe twee mensen die oorspronkelijk vrijwel hetzelfde denken na één kleine eerste beslissing geleidelijk verder uiteen groeien, omdat ze telkens de vorige stap moeten rechtvaardigen.
De boodschap is dus dubbel. Enerzijds is ze bescheiden: niemand is immuun. Het gaat niet om slechte mensen, maar om een universeel menselijk mechanisme. Anderzijds is ze veeleisend: wie werkelijk wil leren van fouten moet de moed opbrengen om de zelfrechtvaardiging te herkennen en te doorbreken. Dat vereist meer dan goede bedoelingen; het vereist een veilige omgeving waar eerlijk zelfonderzoek mogelijk is.
Tavris en Aronson komen tot een briljante synthese van: zelfkennis begint niet bij het kennen van onze kwaliteiten, maar bij het durven zien van de mechanismen waarmee we onze tekortkomingen voor onszelf verbergen